Biblioteka żywą biblioteką?

Biblioteka żywą biblioteką? / Jacek Prądziński // W: Warsztaty Bibliotekarskie [Dokument elektroniczny] / red. nacz. Dagmara Roszkowska. – Czasopismo elektroniczne. – Nr 2/2015 (46) grudzień – Piotrków Trybunalski : Biblioteka Pedagogiczna, 2015. – Tryb dostępu: http://warsztatybibliotekarskie.pedagogiczna.edu.pl/biblioteka-zywa-biblioteka. – ISSN 1732-7008

linia

OTWARTA PRZESTRZEŃ RÓŻNORODNOŚCI 

Biblioteka według niektórych ludzi – to muzeum lub skansen książek – twierdzą tak ci, którzy od dawna tego miejsca nie odwiedzają. Biblioteka przeżytkiem? Fakt równie wiarygodny jak niedawne przewidywania co do losów czarno-białej fotografii. Mimo popularności kolorowych zdjęć, fotografia czarno-biała ma większą głębię i siłę wyrazu i obecnie cieszy się dużą popularnością. Podobnie jest z bibliotekami, ewolucja nie wyeliminowała książki – ona nadal łączy pokolenia, a nawet zyskała poprzez nowoczesne nośniki przekazu; dzięki temu biblioteki – to miejsca dla tradycjonalistów, ale również pasjonatów nowoczesności. Dzisiejsze biblioteki tętnią życiem, to prężnie działające instytucje o szerokim spektrum świadczonych usług, przez co są enklawą spotkań dla różnych grup społecznych. To ważne i niezwykle potrzebne miejsca w każdej lokalnej społeczności – to właśnie biblioteki objaśniają i przybliżają inne kultury, promują dialog, pokazują, co kultury łączy, a co różni.

Biblioteka – to wielokulturowość i różnorodność. To instytucja, która nie ocenia, ona nie dyskryminuje, jest wolna od uprzedzeń. Warto podkreślić, że owa biblioteczna tolerancja odbywa się na dwóch płaszczyznach – książek i ich użytkowników. Każda biblioteka publiczna, szkolna czy specjalistyczna jest otwarta na różnorodność z racji pełnionej misji – gromadzenia i udostępniania materiałów ze wszystkich dziedzin wiedzy, dla wszystkich grup użytkowników, ale również ze względu na ewolucję, przejście z hierarchicznego modelu monologu i nadzoru w kierunku ożywionych form komunikacji, dialogu i partycypacji, do pełnienia funkcji trzeciego miejsca włącznie.

Biblioteka dziś jest przestrzenią, w której spotykają się ludzie w różnym wieku, wywodzący się z różnych środowisk, o różnych zainteresowaniach czy potrzebach. To konglomerat różnorodności i wielokulturowości, nie tylko tej zgromadzonej, opracowanej i udostępnianej, ale przede wszystkim tej reprezentowanej przez współużytkowników otwartej bibliotecznej przestrzeni. Biblioteka doskonale odzwierciedla społeczeństwo, podtrzymuje oraz upowszechnia różnorodność kulturową, światopoglądową, zarówno na płaszczyźnie lokalnej, krajowej, ale również międzynarodowej, pełniąc tym samym fundamentalną rolę w procesie rozwoju dialogu międzykulturowego i społeczeństwa obywatelskiego. To doskonałe odzwierciedlenie połączone z obowiązującymi w bibliotece zadaniami w efekcie stworzyło namiastkę świata idealnego, wolnego od uprzedzeń i dyskryminacji. Zadaniem biblioteki jest udostępnianie materiałów, które ukazują rzeczywistość w całej jej rozciągłości i różnorodności. Rolą książnicy nie jest ocena poglądów i opinii, dzięki temu nie tylko realizuje ona postulat wszechstronności zbiorów, ale w naturalny sposób tworzy otwartą przestrzeń, w której uwzględnia się standardy równego traktowania różnorodności.

Ktoś może stwierdzić, że to idealistyczna wizja biblioteki; czy ma podstawy ku takiemu twierdzeniu? Owszem, jeśli jest zamkniętą osobą, wrogo nastawioną do każdego przejawu inności nie mieszczącej się w jej światopoglądzie. Bibliotekę budują, kreują bibliotekarze, którzy z racji misji i obowiązku gromadzą i udostępniają materiały, które ukazują rzeczywistość w całej jej rozciągłości i różnorodności. Oznacza to, że w strukturze zbiorów znajdują się też materiały kontrowersyjne, a więc istnieje duże prawdopodobieństwo, że bibliotekarzowi przypadnie udostępnić materiały, których nie akceptuje z racji subiektywnego spojrzenia. Misja, obowiązek oraz postulat wszechstronności będącej nadrzędną wytyczną eliminuje nieobiektywną ocenę. Czy funkcjonuje biblioteka, która nie gromadzi książek z racji stronniczej oceny bibliotekarza? Czy istnieje bibliotekarz, który nie wypożycza książek, kierując się osobistymi animozjami? Spróbujmy rozważyć tę kwestię na wyższym poziomie – poziomie nadzoru instytucjonalnego, a nawet państwowego. Czy próba wyłączenia z obiegu książek niewygodnych autorów lub przedstawiających inną wizję świata niż jedynie słuszna jest równoznaczna z ich eliminacją ze zbiorów? Wystarczy spojrzeć na bogactwo tytułów prezentowanych na bibliotecznych wystawach organizowanych w ramach obchodzonego raz do roku Tygodnia Zakazanych Książek. Mimo wyraźnego na przestrzeni wieków zakazu gromadzenia i udostępniania dzieł zakazanych, książki przetrwały, a w okresie wspomnianego Międzynarodowego Tygodnia Zakazanych Książek udowadniają, że biblioteka nie ocenia, nie dyskryminuje, nie kieruje się uprzedzeniami. Biblioteka – to świat idealny. Czy w związku z tym może być lepsza przestrzeń do działań promujących tolerancję, odpowiedzialność, szacunek, akceptację dla inności, tak bardzo dziś potrzebnych?

RÓŻNORODNOŚĆ POWODEM BRAKU JEDNOŚCI SPOŁECZNEJ 

Biblioteki są częścią społeczeństwa, odzwierciedlają jego różnorodność oraz przemiany i tendencje w nim zachodzące, jednak na szczęście nie wszystkie! Świat, każde funkcjonujące w nim społeczeństwo nie jest wolne od dyskryminacji – biblioteka, jak wskazują powyższe rozważania jest wolna od tego negatywnego zjawiska prowadzącego do ograniczenia możliwości zaspokajania potrzeb i pełnego uczestnictwa w społeczeństwie. Dyskryminacja – nierówne traktowanie; forma wykluczenia społecznego przedstawicielki/przedstawiciela danej grupy, wyłącznie dlatego, że do niej przynależy 1 ściśle wiąże się ze stereotypami i uprzedzeniami, które stanowią integralne ogniwa łańcucha dyskryminacji. Podstawą dyskryminacji jest zawsze stereotyp utrwalone, popularne wyobrażenie (językowe, literackie, wizualne) dotyczące określonego zjawiska lub grupy społecznej, zwykle uproszczone w warstwie poznawczej oraz silnie nacechowane aksjologicznie i emocjonalnie 2, który poprzez swoją skostniałość, przerysowany schemat wywołuje uprzedzenia. Nie ma społeczeństw wolnych od uprzedzeń i stereotypów, są one przekazywane z pokolenia na pokolenie, a etapem życia, w którym człowiek nabywa stereotypowych wzorców, jest dzieciństwo. Dziecko traktując stereotypizującego dorosłego człowieka jako wzór do naśladowania, zaczyna również stereotypowo postrzegać świat. Uproszczone i często przejaskrawione określenia są zatem nieodzownym elementem egzystencji człowieka. Bywają używane w komunikacji jako skróty poznawcze, które przekazywane pomiędzy pokoleniami, ewoluują i w zależności od czasu, ale również i określonej grupy, znacząco uwypuklają negatywne cechy, które w efekcie stają się bezrefleksyjną częścią zwerbalizowanego komunikatu będącego początkiem niebezpiecznego zjawiska niszczenia godności drugiego człowieka. Uwłaczanie godności – która  przynależna jest osobie na mocy jej istnienia, nie jest nabywana z racji zasług, nie jest też nadawana, jest immanentną cechą człowieka, każdego człowieka, bez względu na to, czy jest człowiekiem prawym lub przestępcą, Romem, Afroamerykaninem, czy też osobą o innej tożsamości płciowej lub orientacji seksualnej – swoją genezę ma w uprzedzeniach. Żaden człowiek nie rodzi się z uprzedzeniami, nabywane są w procesie socjalizacji, wychowania i edukacji. Gdy w owym procesie dominuje brak kształtowania odpowiedzialności za słowo, w naturalny sposób pojawia się mechanizm niszczący wartości humanistyczne. Wielu z nas zapomina, że za pomocą języka wyrażamy emocje, uczucia, poznajemy świat i uczymy się w nim funkcjonować. Przekazywana informacja kształtuje nie tylko naszą świadomość, ale także rzeczywistość wokół nas. Wszyscy bez wyjątku odpowiadamy za kształtowanie środowiska informacyjnego kształtującego społeczne zachowania, wpływającego na zdrowie psychiczne i fizyczne człowieka. Odpowiedzialność za informację ma niebagatelny wpływ na właściwe relacje społeczne. Budowaniu należytych relacji na pewno się sprzyja język pełen nienawiści wobec każdego, kto reprezentuje jakąkolwiek inność odróżniającą go od pozostałych. Powszechność występowania mowy nienawiści w dyskursie politycznym i jej akceptacja w sferze publicznej zaczyna być normą, która jest prawdziwym zagrożeniem dla praw człowieka. Mechanizm powstawania mowy nienawiści jest skomplikowany, co też wpływa na to, że całkowite jego wyeliminowanie jest ogromnie trudne, ponieważ likwidacja stereotypów – ogniwa spajającego łańcuch dyskryminacji mniejszości, inności, wymaga długotrwałego procesu. Skuteczność działania możliwa jest tylko poprzez dotarcie do źródła przekazu tych uproszczonych i negatywnie nacechowanych określeń – do autorytetu. Nabywanie takiej wizji rzeczywistości ma miejsce w dzieciństwie, dlatego tak ważne jest uświadomienie ciążącej na dorosłym człowieku odpowiedzialności.

Codzienna rzeczywistość dostarcza chyba wystarczających dowodów, a tym bardziej teraz, kiedy przez Polskę przelewa się fala nienawiści wobec imigrantów, że działania na rzecz kreowania postaw tolerancji i zapobiegania dyskryminacji oraz przeciwdziałania kierowania się stereotypami i uprzedzeniami w odbiorze najbliższego otoczenia, są niezbędną koniecznością. Brak tolerancji ujawnia się w politycznych dyskusjach, na stadionach, obecny jest w osiedlowej społeczności, rodzinie, ale również w szkole. Obecnie jedynie kompleksowe działania na polu edukacyjno-wychowawczym oraz zmiany w dyskursie publicznym, są w stanie skutecznie zatrzymać rosnącą falę wrogości, lekceważenia i pogardy godności ludzkiej. Adresatami działań powinni być wszyscy bez względu na wiek: sterotypizujący dorośli, ponieważ są autorytetem dla dzieci – wzorcem do naśladowania, oraz uczniowie na każdym etapie nauczania. Jak wynika z raportu badań Dyskryminacja w szkole – obecność nieusprawiedliwiona. O budowaniu edukacji antydyskryminacyjnej w systemie edukacji formalnej w Polsce 3, dyskryminacja jest powszechnym zjawiskiem we wszystkich szkołach. Wyniki raportu są niepokojące, jednak pokazują, że w środowisku szkolnym coraz częściej pojawiają się działania promujące tolerancję; może nie są powszechne i cykliczne, ale na pewno pojawiają się częściej niż kilka lat temu. Na pewno na poprawę sytuacji wpływają kuratoryjne ewaluacje problemowe i kompleksowe, które zmuszają szkoły do wykazania się konkretnymi działaniami spełniającymi ministerialne wytyczne. Wymóg realizacji działań antydyskryminacyjnych we wszystkich placówkach oświatowych podlegających pod Ministerstwo Edukacji Narodowej nakłada Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 10 maja 2013 roku, zmieniające Rozporządzenie w sprawie nadzoru pedagogicznego 4. Zgodnie z rozporządzeniem działania powstrzymujące dyskryminację powinny być realizowane na każdym poziomie edukacyjnym ucznia, przez wszystkie placówki podlegające pod ministerialny resort.

Jaką rolę w budowaniu edukacji antydyskryminacyjnej może odegrać biblioteka? Biblioteka uczy kultury, pokazuje różnorodność świata, kształtuje światopogląd młodych ludzi, ale również może wpłynąć na zmianę tego ukształtowanego na niewłaściwych wzorcach pozbawionych krytycznego myślenia. Otwiera wyobraźnię, wpływa na percepcję otaczającego świata, jest zatem idealnym miejscem do realizacji innowacyjnej metody edukacji o prawach człowieka, niezwykłej interakcji czytelniczej używanej w celu przeciwdziałania dyskryminacji i wykluczeniu społecznemu – do zorganizowania Żywej Biblioteki.

ROZMOWA. POZNANIE. ZROZUMIENIE 

Żywa Biblioteka daje przestrzeń, oswaja z innością. Działa tak, jak zwykła biblioteka. Czytelnik może przyjść, wybrać interesującą go książkę z katalogu, a następnie ją wypożyczyć. Różnica polega na tym, że w tej bibliotece książkami są prawdziwi ludzie, autentyczni reprezentanci mniejszości i grup społecznych, które nie są w społeczeństwie akceptowane, a na co dzień spotykają się z wykluczeniem i uprzedzeniami ze względu na religię, pochodzenie, narodowość, tożsamość płciową, orientację seksualną, styl życia, wygląd, zawód, status społeczny. Czytelnik, wypożyczając taką Żywą Książkę, wchodzi z  nią w dialog, taka interakcja pozwala każdej ze stron na konfrontację swoich wyobrażeń na temat danej grupy z rzeczywistością; mogą nie tylko przekonać się osobiście, jak jest naprawdę, ale również dowiedzieć się czegoś nowego, co może wpłynąć na zmianę postrzegania i nastawienia – taki dialog grozi zrozumieniem, tak bardzo obecnie potrzebnym. Pomysł Żywej Biblioteki narodził się przypadkiem w Danii, a może właściwe będzie określenie wypadkiem. Z inicjatywy pięciu młodych ludzi powstało w Kopenhadze stowarzyszenie przeciwko przemocy. Czynnikiem sprawczym tej organizacji był brutalny atak na ich przyjaciela, który został napadnięty z pobudek rasistowskich. To wydarzenie zapoczątkowało szereg działań mających zapobiegać takim sytuacjom. Celem, którym się kierowali, było zmniejszenie uprzedzeń do ludzi o odmiennych poglądach, tożsamości narodowej, światopoglądzie. Zaczęli promować dialog pomiędzy ludźmi poprzez konfrontację własnych opinii z osobami społecznie wykluczonymi. Pierwsza Żywa Biblioteka została zorganizowana w 2000 roku w Danii, właśnie przez wspomnianą grupę, podczas festiwalu w Roskilde. Wzięło w niej udział 75 Żywych Książek, m.in.: Policjant, Polityk, Feministka, Grafficiarz, Kibic. Metoda Żywej Biblioteki, w której można wypożyczać człowieka widzianego przez pryzmat stereotypów, rozprzestrzeniła się po całym świecie i jest realizowana w ponad 60 krajach. Organizacją, która czuwa nad standardami Żywej Biblioteki i dba o jej jakość jest Human Library Organization.

W Polsce pierwsza Żywa Biblioteka została zorganizowana w roku 2007 w Warszawie jako jedno z wydarzeń w ramach Globalnej Wioski – Święta Różnorodności przez Stowarzyszenie Lambda Warszawa. Druga, ale pierwsza samodzielna została zorganizowana we Wrocławiu, trwała dwa dni. Obecnie Żywe Biblioteki organizowane są w bardzo wielu miejscowościach, są one bardzo różnorodne: od kilkugodzinnych wydarzeń, podczas których można wypożyczyć kilka Żywych Książek, po kilkudniowe projekty z ponad 30 tytułami i wieloma wydarzeniami towarzyszącymi. Duża ilość organizowanych Żywych Bibliotek wymusiła stworzenie standardów 5, które mają na celu zrozumienie i ujednolicenie zasad tego przedsięwzięcia. Każda podejmowana interakcja czytelnicza powinna realizować następujące cele: stworzyć przestrzeń dialogu i porozumienia, działać na rzecz poszanowania praw człowieka, przekazywać wiedzę i doświadczenia osób narażonych na dyskryminację, sterotypizację, uprzedzenia, wykluczenie oraz kształtować postawy otwartości i akceptacji wobec inności. Żywą Bibliotekę może zorganizować instytucja publiczna, organizacja pozarządowa, grupa nieformalna, osoba indywidualna; ważne, aby chęć zorganizowania Żywej Biblioteki każdorazowo zgłaszać i zarejestrować u koordynatora sieci Żywych Bibliotek w Polsce – Stowarzyszenia Diversja – organizatora Żywej Biblioteki Wrocław oraz do organizacji Human Library Organization. Żadna z Bibliotek nie może być nastawiona na zysk, jak również nie może realizować celów politycznych, religijnych, ideologicznych, reklamowych, komercyjnych, niezgodnych z prawem. Nadużyciem metody są też Żywe Biblioteki tematyczne, tylko z udziałem jednej z grup. Wydarzenie to ma być narzędziem zmiany społecznej; jeśli ogranicza się tylko do jednej grupy, jednego tematu, wówczas nie zachodzi czytelnicza konfrontacja, zmienia się w wymianę poglądów. W Żywej Bibliotece nawet jeśli czytelnik wybiera jedną Żywą Książkę, widzi inne na liście, a co istotne, dostrzega powiązania pomiędzy nimi – dopiero taki katalog pokazuje właściwe przesłanie projektu. Żywa Biblioteka powinna być jak prawdziwa biblioteka – skarbnicą informacji, gdzie czytelnik sam decyduje o tym, jaka informacja jest dla niego ważna. Przy doborze Żywych Książek należy dokładnie przeanalizować lokalną sytuację; organizator powinien opierać się o nastroje społeczne lokalnej społeczności w danej chwili i uwzględnić je w projekcie. Jeśli wśród Żywych Książek zabraknie jakiegoś tytułu, wówczas wysyła sygnał, że danego problemu nie ma w społeczeństwie. Katalog powinien być lustrem problemów społecznych, brak takiego odzwierciedlenia nie przyniesie zamierzonych efektów, będzie raczej pozornym działaniem, które może przynieść więcej szkody niż pożytku, dlatego tak ważna jest kwestia zrozumienia idei Żywej Biblioteki. Każdy zainteresowany tą niezwykłą interakcją czytelniczą propagującą prawa człowieka oraz prowadzącą do wzrostu świadomości na temat zgubnej roli stereotypów i uprzedzeń, która prowokuje również krytyczne myślenie, powinien zapoznać się z informacjami zamieszczonymi na stronie www.zywabibliotekapolska.pl. Oprócz wspomnianych standardów organizacji Żywej Biblioteki, można tam znaleźć liczne wskazówki i podpowiedzi.

Biblioteka Żywą Biblioteką? Biblioteka – to przyjazne miejsce, które odwiedza się z przyjemnością, choćby po to, by uczestniczyć w wydarzeniu kulturalnym, spotkać się z innymi ludźmi, znaleźć inspirację, eksplorować. Biblioteki żyją ludźmi, dawno przestały być zwykłą czytelnią, wypożyczalnią, dziś to miejsca, gdzie zachodzi interakcja. Czy nie warto wykorzystać tego do działań na rzecz upowszechniania dialogu prowadzącego do zrozumienia różnorodności, która w bibliotece nikogo nie dziwi, a w społeczeństwie dzieli? Żywa Biblioteka – to metoda, którą można zrealizować wszędzie, lecz biblioteka jest naturalnym miejscem dla tego przedsięwzięcia, jedną i drugą łączy ta sama misja bibliotekarza – otwartość na różnorodność.

Żywa biblioteka w małej miejscowości:

***


linia


Jacek Prądziński
 – humanista z informatycznym zacięciem. Entuzjasta i promotor kreatywnego wykorzystania Internetu oraz nowych technologii w życiu społecznym. Wrażliwy, również naukowo, na problem każdej istoty, szczególnie tej wykluczanej, gorzej traktowanej z racji narodowości, rasy, tożsamości płciowej, orientacji seksualnej, światopoglądu. Absolwent filologii polskiej, studium informatycznego oraz studiów podyplomowych gender studies UMK w Toruniu. Instruktor, trener, szkoleniowiec, wolontriusz.

linia

Przypisy:

  1. Karolina KĘDZIORA. Dyskryminacja. [W:] Encyklopedia gender. Płeć w kulturze. Red. Monika RUDAŚ-GRODZKA, Katarzyna NADANA-SOKOŁOWSKA, Agnieszka MROZIK, Kazimiera SZCZUKA, Katarzyna CZECZOT, Barbara SMOLEŃ, Anna NASIŁOWSKA, Ewa SERAFIN, Agnieszka WRÓBEL. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca, 2014, s. 103-106
  2. Iwona KURZ. Stereotyp. [W:] Encyklopedia gender. Płeć w kulturze. Red. Monika RUDAŚ-GRODZKA, Katarzyna NADANA-SOKOŁOWSKA, Agnieszka MROZIK, Kazimiera SZCZUKA, Katarzyna CZECZOT, Barbara SMOLEŃ, Anna NASIŁOWSKA, Ewa SERAFIN, Agnieszka WRÓBEL. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca, 2014, s. 520-522
  3. Dyskryminacja w szkole – obecność nieusprawiedliwiona. O budowaniu edukacji Antydyskryminacyjnej w systemie edukacji formalnej w Polsce. Raport z badań. Red. Katarzyna GAWLICZ, Paweł RUDNICKI, Marcin STARNAWSKI. Warszawa: Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej, 2015. ISBN 978-83-9332298-2-3.
  4. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 10 maja 2013 roku, zmieniające rozporządzenie w sprawie nadzoru pedagogicznego (Dz.U. z 2013 r., poz. 560). [online]. [Przeglądany: 15.11.2015] Tryb dostępu: http://isap.sejm.gov.pl/Download;jsessionid=D5A5BF227003E9EBDABECEDE9E804E97?id=WDU20130000560&type=2.
  5. Standardy organizowania „Żywej Biblioteki” wypracowane przez sieć „Żywych Bibliotek” w Polsce podczas seminarium „Budowanie sieci Żywych Bibliotek w Polsce” w dniach 11-15 czerwca 2014, zorganizowanego przez Stowarzyszenie Diversja – organizatora „Żywej Biblioteki” Wrocław, we współpracy z Human Library Organization. [online]. [Przeglądany: 15.11.2015] Tryb dostępu: http://www.zywabiblioteka.pl/tl_files/KATALOG%202015/ZB_standardy.pdf. Stan z dnia 15.11.2015
Ten artykuł jest częścią: NR 2/2015 (46)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *